اگر بپرسید IPMI چیست، پاسخ کوتاه این است: IPMI یا Intelligent Platform Management Interface استانداردی است که به مدیر سرور اجازه می‌دهد سخت‌افزار را مستقل از سیستم‌عامل، پردازنده اصلی و حتی در حالت خاموش مدیریت کند. این کار را یک ریزکنترلر جداگانه روی مادربرد به نام BMC انجام می‌دهد که برق، دما، فن‌ها و کنسول سرور را از راه دور در اختیار شما می‌گذارد.
✅ دسترسی در بدترین شرایط: حتی وقتی سیستم‌عامل قفل کرده یا SSH و RDP قطع است.
✅ کنترل برق: روشن، خاموش و ری‌استارت سخت‌افزاری سرور از فاصله هزاران کیلومتر.
✅ پایش سلامت: دما، ولتاژ، فن‌ها و لاگ رویدادهای سخت‌افزاری.
✅ نصب از راه دور: اتصال فایل ISO و نصب سیستم‌عامل بدون حضور در دیتاسنتر.

💡 IPMI = زبان مشترک مدیریت سخت‌افزار سرور از راه دور

✅ BMC همیشه روشن است و با برق Standby کار می‌کند، حتی وقتی سرور خاموش است.
✅ سرور اختصاصی HPE با کنسول KVM در پنل مدیریت، با وب‌داده
حتماً زمانی که این مقاله را باز کرده‌اید، به دنبال این هستید که بدانید IPMI، BMC، iLO و iDRAC دقیقاً چه هستند، چه تفاوتی با هم دارند و هنگام اجاره یا خرید سرور، کدام دسترسی مدیریتی را باید بخواهید. در این راهنمای گام‌به‌گام، از مفهوم مدیریت خارج از باند تا مقایسه ابزارها و نکات امنیتی را بررسی می‌کنیم. پس همراه ما باشید 😉👇

🔶 مدیریت کامل سرور اختصاصی از پنل

در سرور اختصاصی وب‌داده، کنسول KVM، ری‌استارت، خاموش و روشن کردن و نصب مجدد سیستم‌عامل از پنل مدیریت در دسترس است. مشخصات سرور اختصاصی ایران را همین حالا ببینید 👇

IPMI چیست و مدیریت خارج از باند چطور کار می‌کند؟

در مدیریت درون باند (In-Band)، شما از طریق خود سیستم‌عامل و با ابزارهایی مثل SSH یا RDP به سرور وصل می‌شوید. اگر سیستم‌عامل از کار بیفتد، این مسیر هم بسته می‌شود. مدیریت خارج از باند (Out-of-Band) مسیر دومی است که از سیستم‌عامل عبور نمی‌کند و مستقیم به سخت‌افزار می‌رسد؛ مسیری که IPMI و BMC آن را ممکن می‌کنند.
برای درک ساده، سرور را یک ساختمان اداری تصور کنید. سیستم‌عامل کارمندانی هستند که در ساعات کاری کار را جلو می‌برند. BMC سرایدار ساختمان است که کلید جداگانه و برق اضطراری خودش را دارد؛ حتی نیمه‌شب که همه رفته‌اند و چراغ‌ها خاموش است، می‌تواند در را باز کند، فیوز را بالا بزند و گزارش دهد کجای ساختمان مشکل دارد.
Admin laptop
     ⬇️  VPN / isolated management network
[ BMC: IPMI / iLO / iDRAC ]  (standby power)
   ├─ power on / off / reset
   ├─ sensors, fans, event log
   ├─ remote console (KVM over IP)
   └─ virtual media (ISO)
[ Server: CPU + OS ]  ⬅️  production network (users)

🔸 نکته فنی: BMC چطور مستقل کار می‌کند؟

این کنترلر، پردازنده کوچک، حافظه و فرم‌ور خودش را دارد و از برق Standby منبع تغذیه استفاده می‌کند؛ یعنی تا وقتی کابل برق وصل است، روشن می‌ماند. در بیشتر سرورها یک پورت شبکه مدیریتی جداگانه هم دارد تا ترافیک مدیریت از شبکه عمومی جدا بماند. پیام‌های IPMI روی شبکه (IPMI over LAN) به‌طور پیش‌فرض از پورت UDP 623 عبور می‌کنند.

۱- BMC چیست؟

BMC یا Baseboard Management Controller همان سخت‌افزاری است که استاندارد IPMI را اجرا می‌کند. IPMI زبان و قواعد گفت‌وگوست و BMC مترجمی است که روی مادربرد نشسته است. iLO در HPE و iDRAC در Dell هم در اصل کنترلرهایی از همین نوع با فرم‌ور اختصاصی و امکانات بیشتر هستند که علاوه بر رابط‌های اختصاصی خود، از IPMI هم پشتیبانی می‌کنند.

۲- IPMI مخفف چیست و چه کارهایی انجام می‌دهد؟

  • پایش حسگرها: خواندن دما، ولتاژ، سرعت فن‌ها و وضعیت منبع تغذیه.
  • لاگ رویدادهای سیستم (SEL): ثبت خطاهای سخت‌افزاری مثل خطای حافظه یا خرابی فن.
  • کنترل برق شاسی: روشن، خاموش، ری‌ست و چرخه برق (Power Cycle) از راه دور.
  • Serial over LAN (SOL): دسترسی به کنسول متنی سرور از طریق شبکه.
  • اطلاعات قطعات (FRU): شماره سریال و مشخصات قطعات نصب‌شده.
رایج‌ترین ابزار کار با IPMI در لینوکس، ipmitool است. چند نمونه دستور پرکاربرد:
ipmitool -I lanplus -H 10.0.0.50 -U admin -P 'PASS' chassis power status
ipmitool -I lanplus -H 10.0.0.50 -U admin -P 'PASS' chassis power cycle
ipmitool -I lanplus -H 10.0.0.50 -U admin -P 'PASS' sensor list
ipmitool -I lanplus -H 10.0.0.50 -U admin -P 'PASS' sel list
ipmitool -I lanplus -H 10.0.0.50 -U admin -P 'PASS' sol activate

۳- IPMI در 2026؛ Redfish جانشین مدرن

طبق پیام مشترک حامیان IPMI (Dell، Hewlett Packard Enterprise، NEC و Intel) که در ژوئن 2020 منتشر شد، هیچ به‌روزرسانی دیگری برای مشخصات IPMI برنامه‌ریزی نشده و استفاده از رابط‌های مدرن‌تری مثل Redfish توصیه شده است. البته این بیانیه روی پیاده‌سازی‌های موجود IPMI اثری ندارد و ابزارهایی مثل ipmitool همچنان کار می‌کنند.
Redfish استانداردی از DMTF است که به گفته این سازمان برای مدیریت ساده و امن مراکز داده طراحی شده و از استانداردهای رایج وب، رابط RESTful و مدل داده JSON بر پایه OData استفاده می‌کند. نخستین نسخه منتشرشده آن 2015.1 است و امروز iLO و iDRAC هر دو از Redfish پشتیبانی می‌کنند.

IPMI چیست و مدیریت خارج از باند چطور کار می‌کند؟

iLO برای HPE و iDRAC برای Dell؛ BMCهای تجاری

در این بخش همراه تیم وب‌داده باشید تا دو پیاده‌سازی مشهور BMC را بشناسیم. هر دو همان وظیفه IPMI را انجام می‌دهند، اما با رابط وب، کنسول گرافیکی، API و امکانات امنیتی گسترده‌تر.

۱- iLO در سرورهای HPE ProLiant

طبق HPE، iLO یا Integrated Lights-Out یک فناوری مدیریت خارج از باند است که در سرورهای ProLiant تعبیه شده و کنسول از راه دور، کنترل برق، Virtual Media، پایش سلامت سخت‌افزار و API برای خودکارسازی را فراهم می‌کند. HPE ویژگی‌های امنیتی مبتنی بر سخت‌افزار مثل ریشه اعتماد سیلیکونی (Silicon Root of Trust) را هم جزو iLO می‌داند.
نسخه iLO به نسل سرور بستگی دارد: iLO 4 در Gen9، iLO 5 در Gen10، iLO 6 در Gen11 و طبق HPE، iLO 7 جدیدترین نسل است که با سرورهای ProLiant Gen12 عرضه می‌شود. جزئیات نسخه‌ها و لایسنس‌ها را در راهنمای iLO چیست و مراحل پیکربندی را در آموزش تنظیم iLO ببینید.

۲- iDRAC چیست؟

iDRAC یا Integrated Dell Remote Access Controller، طبق Dell برای استقرار، به‌روزرسانی، پایش، نگهداری و مدیریت سرورهای PowerEdge طراحی شده است. جدیدترین نسل آن iDRAC 10 است و نسل‌های قبلی PowerEdge از iDRAC9 استفاده می‌کنند. iDRAC کنسول و Virtual Media، API از نوع Redfish، ابزار خط فرمان RACADM، پشتیبانی از Ansible و در لایسنس Datacenter، تله‌متری پرتکرار را ارائه می‌دهد.
از نظر امنیت هم Dell برای iDRAC به ریشه اعتماد سیلیکونی، احراز هویت مبتنی بر گواهی، کنترل دسترسی مبتنی بر نقش و Secured Component Verification اشاره می‌کند. اگر بین سرورهای دو برند مرددید، مقاله مقایسه سرور HP و Dell را بخوانید.

۳- KVM over IP چیست؟

KVM over IP یعنی ارسال تصویر صفحه‌نمایش سرور و دریافت ورودی صفحه‌کلید و ماوس از طریق شبکه؛ گویی مانیتور و کیبورد را مستقیم به سرور وصل کرده‌اید. با این قابلیت می‌توانید صفحه BIOS، خطای بوت یا نصب سیستم‌عامل را از راه دور ببینید. در iLO به آن Remote Console و در iDRAC به آن Virtual Console می‌گویند؛ در IPMI خالص معمولاً فقط کنسول متنی SOL در دسترس است. برای آشنایی بیشتر، مقاله KVM چیست را ببینید.

۴- تفاوت iLO و iDRAC در عمل

تفاوت iLO و iDRAC بیش از آنکه فنی باشد، به اکوسیستم برند برمی‌گردد. هر دو BMC اختصاصی با کنسول گرافیکی، Virtual Media، Redfish و امکانات امنیتی سخت‌افزاری هستند. iLO فقط روی سرورهای HPE و iDRAC فقط روی سرورهای Dell وجود دارد، ابزارهای خودکارسازی و نام لایسنس‌هایشان متفاوت است و برخی امکانات پیشرفته در هر دو به لایسنس بالاتر نیاز دارد. برای نصب از راه دور با ابزارهای HPE، راهنمای نصب سیستم عامل روی سرور HP را ببینید.

iLO برای HPE و iDRAC برای Dell؛ BMCهای تجاری

جدول مقایسه IPMI، iLO و iDRAC

جدول زیر تفاوت iLO و iDRAC را در کنار IPMI استاندارد، بر اساس مستندات رسمی Intel، HPE و Dell خلاصه می‌کند.
ویژگیIPMIiLO (HPE)iDRAC (Dell)
نوعاستاندارد بازBMC اختصاصی HPEBMC اختصاصی Dell
سرورهای سازگاربرندهای مختلففقط HPE ProLiantفقط Dell PowerEdge
رابط اصلیCLI مثل ipmitoolوب، CLI و Redfishوب، RACADM و Redfish
کنسول از راه دورمعمولاً متنی (SOL)Remote Console گرافیکیVirtual Console گرافیکی
وضعیت فعلیبدون به‌روزرسانی جدید از 2020iLO 7 برای Gen12iDRAC 10
نکته امنیتیضعف RAKP در IPMI 2.0ریشه اعتماد سیلیکونیریشه اعتماد سیلیکونی

امنیت BMC؛ قدرتمندترین در پشتی سرور

هر کسی که به این کنترلر مدیریتی دسترسی داشته باشد، عملاً کنترل فیزیکی سرور را دارد: می‌تواند سرور را ری‌استارت کند، از یک ISO دیگر بوت کند یا سیستم‌عامل تازه نصب کند. به همین دلیل امنیت رابط مدیریتی از امنیت خود سیستم‌عامل هم حساس‌تر است.

📚 از منابع معتبر

CISA در هشدار مربوط به خطرات IPMI توضیح می‌دهد که مهاجم با دسترسی به کنترلر مدیریتی می‌تواند سیستم را ری‌استارت کند، سیستم‌عامل جدید نصب کند یا داده‌ها را به خطر بیندازد و همه کنترل‌های سیستم‌عامل را دور بزند. این نهاد همچنین هشدار می‌دهد که ابزارهای کمی برای تشخیص نفوذ به این کنترلر وجود دارد.

۱- ضعف‌های شناخته‌شده IPMI

طبق پایگاه ملی آسیب‌پذیری NIST، در آسیب‌پذیری CVE-2013-4786 خود مشخصات IPMI 2.0 از روش احراز هویت RAKP پشتیبانی می‌کند که به مهاجم راه دور اجازه می‌دهد هش رمز عبور را از پاسخ کنترلر به دست آورد و حدس رمز را به‌صورت آفلاین انجام دهد. امتیاز CVSS 3.0 این مورد 7.5 و در سطح «بالا» است. چون این ضعف در خود استاندارد است، راه اصلی مقابله، جدا کردن شبکه مدیریتی و استفاده از رمزهای قوی است.

۲- چک‌لیست امن‌سازی BMC

✅ جداسازی شبکه: رابط مدیریتی را فقط روی شبکه یا VLAN مدیریتی جدا و پشت VPN در دسترس بگذارید.
✅ رمزهای قوی و یکتا: رمزهای پیش‌فرض را عوض و ورودهای پیش‌فرض و ناشناس را غیرفعال کنید.
✅ رمزنگاری: طبق توصیه CISA، رمزنگاری را در رابط IPMI فعال و گزینه cipher 0 را غیرفعال کنید.
✅ به‌روزرسانی فرم‌ور: فرم‌ور iLO، iDRAC یا کنترلر مدیریتی را مثل سیستم‌عامل به‌روز نگه دارید.
✅ غیرفعال کردن سرویس‌های اضافه: اگر از IPMI over LAN استفاده نمی‌کنید، آن را خاموش کنید و Redfish روی HTTPS را ترجیح دهید.

⚠️ هشدار جدی

رابط مدیریتی سرور را هرگز با IP عمومی و بدون فیلتر روی اینترنت قرار ندهید. اسکن خودکار اینترنت، پورت‌های مدیریتی باز را به‌سرعت پیدا می‌کند و یک رمز ضعیف یا فرم‌ور قدیمی کافی است تا کنترل کامل سرور از دست برود. برای امنیت لایه سیستم‌عامل هم راهکارهای مقاله امنیت سرور را اجرا کنید.

سناریوی رایج در پشتیبانی وب‌داده

یک سناریوی رایج این است: مدیر سرور هنگام تنظیم فایروال، قانونی اضافه می‌کند که پورت SSH را هم می‌بندد و ارتباطش با سرور کاملاً قطع می‌شود. سرور سالم است و سرویس‌ها کار می‌کنند، اما دیگر راهی برای ورود از طریق شبکه باقی نمانده است.
در این وضعیت نیازی به نصب مجدد یا مراجعه به دیتاسنتر نیست. کاربر از پنل مدیریت سرور، کنسول KVM را باز می‌کند، مثل کسی که پشت مانیتور سرور نشسته وارد سیستم می‌شود و قانون اشتباه فایروال را اصلاح می‌کند. اگر مشکل عمیق‌تر باشد، راهنمای کارهای حیاتی هنگام داون شدن سرور قدم‌های بعدی را نشان می‌دهد.

امنیت BMC؛ قدرتمندترین در پشتی سرور

کدام دسترسی مدیریتی را از شرکت هاستینگ بخواهیم؟

حالا که می‌دانید IPMI چیست و BMC چه قدرتی دارد، هنگام اجاره سرور اختصاصی باید بپرسید دقیقاً کدام بخش از این قدرت در اختیار شما قرار می‌گیرد. بیشتر شرکت‌های هاستینگ به دلایل امنیتی، دسترسی مستقیم به کنترلر مدیریتی را نمی‌دهند و امکانات آن را از طریق یک پنل واسط ارائه می‌کنند.
  1. کنسول از راه دور: آیا KVM over IP یا کنسول گرافیکی دارید تا صفحه بوت و BIOS را ببینید؟
  2. کنترل برق: آیا خودتان می‌توانید سرور را روشن، خاموش و ری‌استارت کنید؟
  3. نصب سیستم‌عامل: نصب مجدد خودکار دارید یا امکان اتصال ISO دلخواه؟
  4. پایش سخت‌افزار: خرابی دیسک یا فن چطور به شما اطلاع داده می‌شود؟
  5. امنیت دسترسی: رابط مدیریتی روی شبکه جدا و با احراز هویت امن ارائه می‌شود؟
✅ دسترسی از طریق پنل: امن‌تر است و خطر باز ماندن رابط مدیریتی روی اینترنت را حذف می‌کند.
✅ دسترسی مستقیم به iLO یا iDRAC: کنترل کامل‌تری می‌دهد و برای کولوکیشن و تیم‌های حرفه‌ای مناسب است.
❌ دسترسی مستقیم، مسئولیت امن‌سازی و به‌روزرسانی فرم‌ور آن را به دوش شما می‌گذارد.
❌ پنل واسط ممکن است همه امکانات iLO یا iDRAC مثل تنظیمات پیشرفته BIOS را نداشته باشد.

مدیریت از راه دور در وب‌داده؛ پنل مدیریت و کنسول KVM

وب‌داده خدمات اجاره سرور اختصاصی را روی سخت‌افزار HPE ProLiant ارائه می‌کند و کارهای روزمره مدیریت خارج از باند را در پنل مدیریت سرور در اختیار شما می‌گذارد:
✅ ری‌استارت و خاموش و روشن کردن سرور از پنل مدیریت
✅ کنسول KVM برای دسترسی مستقیم، حتی وقتی SSH یا RDP قطع است
✅ نصب خودکار و نصب مجدد سیستم‌عامل و تحویل آنی پس از پرداخت
✅ مشاهده مصرف ترافیک در پنل؛ ترافیک فقط بر اساس دانلود محاسبه می‌شود
✅ در سرویس کولوکیشن: پورت iLO برای هر یونیت و دسترسی KVM Console بدون نیاز به VPN
✅ تیم فنی ۲۴ ساعته و بررسی پیکربندی‌های سفارشی از طریق تیکت یا تماس

⚠️ شفاف بگوییم

پلن آماده روی HPE DL360 Gen9 با iLO 4 است که ریشه اعتماد سیلیکونی نسل‌های جدید را ندارد. اگر پروژه شما به دسترسی مستقیم به iLO یا امکانات نسل‌های جدیدتر نیاز دارد، پیش از خرید نیاز خود را با تیم فنی در میان بگذارید. اگر سرور خودتان را دارید، کولوکیشن سرور دسترسی iLO را در اختیارتان می‌گذارد.
🚀 بیشتر بدانید: راهنمای پنل مدیریت سرور EasyDCIM امکانات پنل را قدم‌به‌قدم نشان می‌دهد و مقاله سرور اختصاصی چیست تصویر کامل‌تری از این سرویس ارائه می‌کند.

سوالات متداول درباره IPMI، BMC، iLO و iDRAC

IPMI مخفف چیست؟

IPMI مخفف Intelligent Platform Management Interface است؛ یعنی رابط هوشمند مدیریت پلتفرم. این استاندارد را Intel، Dell، HPE و NEC حمایت کرده‌اند و امکان مدیریت سخت‌افزار سرور را مستقل از سیستم‌عامل فراهم می‌کند. طبق Intel، از سال 2020 به‌روزرسانی جدیدی برای آن برنامه‌ریزی نشده است.

BMC ریزکنترلری روی مادربرد سرور است که با برق Standby کار می‌کند و کارهای مدیریتی را انجام می‌دهد. IPMI استانداردی است که شیوه گفت‌وگو با BMC را تعریف می‌کند. به زبان ساده، BMC سخت‌افزار است و IPMI یکی از زبان‌هایی است که BMC با آن صحبت می‌کند؛ Redfish زبان مدرن‌تر است.

iDRAC کنترلر دسترسی از راه دور Dell است که در سرورهای PowerEdge تعبیه شده است. طبق Dell، جدیدترین نسل آن iDRAC 10 است و امکاناتی مثل کنسول مجازی، Virtual Media، Redfish و ابزار RACADM دارد. iDRAC فقط روی سرورهای Dell وجود دارد و برخی امکانات آن به لایسنس بالاتر نیاز دارد.

هر دو BMC اختصاصی با کنسول گرافیکی، Virtual Media، Redfish و امنیت مبتنی بر سخت‌افزار هستند. تفاوت اصلی در برند است: iLO فقط در سرورهای HPE و iDRAC فقط در سرورهای Dell وجود دارد. ابزارهای خط فرمان، نام لایسنس‌ها و جزئیات رابط کاربری هم متفاوت است، اما کاربرد اصلی یکسان است.

KVM over IP تصویر و ورودی صفحه‌کلید و ماوس سرور را از طریق شبکه منتقل می‌کند و مستقل از سیستم‌عامل است؛ پس صفحه BIOS و خطاهای بوت را هم می‌بینید. SSH به سیستم‌عامل سالم و سرویس فعال نیاز دارد. وقتی SSH قطع است یا سرور بوت نمی‌شود، KVM over IP راه نجات شماست.

IPMI 2.0 ضعف‌های شناخته‌شده‌ای دارد؛ مثلاً طبق NIST در CVE-2013-4786، روش RAKP امکان استخراج هش رمز را فراهم می‌کند. اگر BMC روی شبکه مدیریتی جدا، با رمز قوی و فرم‌ور به‌روز باشد، ریسک کنترل‌شدنی است. اما هرگز آن را مستقیم روی اینترنت باز نکنید.

Redfish استانداردی از DMTF برای مدیریت سرور با رابط RESTful و داده‌های JSON است که روی HTTPS کار می‌کند. حامیان IPMI در 2020 استفاده از رابط‌های مدرن‌تری مثل Redfish را توصیه کرده‌اند. iLO و iDRAC هر دو از Redfish پشتیبانی می‌کنند، اما IPMI در سخت‌افزارهای موجود همچنان کار می‌کند.

این موضوع به سیاست شرکت هاستینگ بستگی دارد. در وب‌داده، امکانات اصلی مثل کنسول KVM، کنترل برق و نصب مجدد سیستم‌عامل از پنل مدیریت ارائه می‌شود. اگر به دسترسی مستقیم iLO نیاز دارید، پیش از خرید با تیم فنی مشورت کنید؛ در سرویس کولوکیشن، پورت iLO برای هر یونیت ارائه می‌شود.

جمع‌بندی؛ مدیریت خارج از باند، بیمه‌نامه سرور شما

در این راهنما دیدیم IPMI چیست: استانداردی باز که با کمک BMC، مدیریت سخت‌افزار را مستقل از سیستم‌عامل ممکن می‌کند. iLO در HPE و iDRAC در Dell نسخه‌های اختصاصی و کامل‌تر همین ایده‌اند و Redfish جانشین مدرن IPMI است. تفاوت iLO و iDRAC بیشتر در برند و اکوسیستم است تا در کاربرد اصلی.
مهم‌ترین نکته، امنیت است: BMC قدرتمندترین در پشتی سرور است و باید فقط از شبکه مدیریتی امن در دسترس باشد. هنگام اجاره سرور، بپرسید کنسول KVM، کنترل برق و نصب سیستم‌عامل چطور ارائه می‌شود. سرور اختصاصی وب‌داده این امکانات را از پنل مدیریت در اختیار شما می‌گذارد.
اگر تیم فنی شما کوچک است، دسترسی از طریق پنل معمولاً امن‌ترین و ساده‌ترین انتخاب است. اگر هم سرور شخصی خود را در دیتاسنتر نگه می‌دارید، شبکه مدیریتی جدا، رمزهای قوی و به‌روزرسانی منظم فرم‌ور را از روز اول در برنامه نگهداری قرار دهید. پیشنهاد ما این است که پیش از هر خرید، نیازهای مدیریتی پروژه را فهرست کنید و آن را با تیم فنی وب‌داده در میان بگذارید تا مناسب‌ترین پیکربندی برای شما انتخاب شود.
در صورتی که سوالی داشتید می‌توانید در بخش نظرات با ما در ارتباط باشید.
امیدوارم این مقاله از بلاگ وب‌داده برای شما مفید بوده باشد.
وب داده
وب داده

جدید ترین مطالب آموزشی و کاربردی را در اینجا بخوانید !
ما با بهره‌گیری از دانش روز و تجربه متخصصان حوزه فناوری، مجموعه‌ای از آموزش‌های کاربردی و مقالات تخصصی را گردآوری کرده‌ایم که هر یک، پاسخی دقیق به پرسش‌های شماست. ؛ از مفاهیم پایه تا پیچیده‌ترین تکنیک‌های حرفه‌ای. اینجا، دانش با زبانی ساده اما عمیق در اختیار شما قرار می‌گیرد.

مقاله‌ها: 238
پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *